Khám Phá Loài Cá Nước Ngọt Có Tuổi Thọ 148 Năm và Bí Ẩn Lão Hóa

Tháng 11 năm 2025, một khám phá khoa học đã công bố sự tồn tại của một cá thể cá trâu miệng lớn (Ictiobus cyprinellus) mái ở hồ Last Mountain, Saskatchewan, Canada, đạt độ tuổi kỷ lục 148 năm. Sự kiện này không chỉ đánh dấu tuổi thọ đáng kinh ngạc mà còn gây sự chú ý lớn từ giới nghiên cứu.

Cá thể này được sinh ra năm 1876, khi mà Nữ hoàng Victoria còn đang trị vì nước Anh. Phát hiện này đã làm thay đổi hoàn toàn nhận thức về tuổi thọ của các loài cá nước ngọt, vì trước đó, kỷ lục chỉ dừng lại ở mức 127 năm. Điều này cho thấy cá trâu miệng lớn là loài cá nước ngọt có tuổi thọ dài nhất trên thế giới hiện nay.

Để xác định tuổi tác, các nhà khoa học đã sử dụng phương pháp cắt mỏng đá tai của cá và đếm các vòng tăng trưởng hàng năm qua các phân tích độc lập. Kỹ thuật này có độ chính xác cao nhờ vào phương pháp carbon phóng xạ, dù rằng tuổi 148 chỉ là ước tính chứ không có giấy khai sinh chính thức.

Song, kỷ lục ấn tượng này đi kèm với thực trạng đáng lo ngại. Tại lưu vực sông Saskatchewan, tình hình cá con hầu như không có sự phát triển và sinh sản thành công trong nhiều thập kỷ qua. Khoảng 90% cá trâu được lấy mẫu đều sinh ra trước năm 1949, trong khi không có cá thể nào được sinh ra từ những năm đầu thế kỷ 21.

Vào năm 2019, loài cá này thu hút sự chú ý của giới khoa học, khi các nhà sinh thái học, đặc biệt là Alec Lackmann từ Đại học Minnesota Duluth, thực hiện nghiên cứu về đá tai của chúng. Ban đầu, họ phát hiện cá thể đầu tiên gần 90 tuổi, sau đó là nhiều cá thể khác vượt qua ngưỡng 100 tuổi, đưa độ tuổi kỷ lục lên đến 148.

Sự bất ngờ này mở ra nhiều câu hỏi về cơ chế lão hóa của loài cá này. Trong một nghiên cứu năm 2021, Lackmann cùng các đồng nghiệp đã theo dõi 20 cá thể từ 2 đến 99 tuổi và nhận thấy rằng các đoạn telomere, thường bị ngắn lại theo tuổi tác, lại duy trì độ dài ổn định.

Britt Heidinger, một trong những tác giả của nghiên cứu, cũng cho biết không có sự giảm sút chức năng sinh lý theo tuổi tác, thậm chí cá già còn có hệ miễn dịch tốt hơn và mức độ căng thẳng thấp hơn so với cá trẻ, cho thấy hiện tượng lão hóa là rất ít.

Trong thế giới động vật có xương sống, chỉ có loài cá mập Greenland có tuổi thọ vượt qua kỷ lục này với ít nhất 250 năm. Tuy nhiên, với cá nước ngọt, cá trâu miệng lớn là một trường hợp đặc biệt hiếm có. Nhưng việc tồn tại lâu dài cũng không đảm bảo cho chúng thoát khỏi nguy cơ tuyệt chủng do tình trạng sinh sản bế tắc.

Khảo sát tại hồ Rice ở Minnesota đã cho thấy độ tuổi trung bình của 390 cá thể lên tới 79 tuổi, với chỉ một con duy nhất dưới 50 tuổi. Cá trâu miệng lớn vẫn tiếp tục đẻ trứng hàng năm, nhưng hầu hết trứng đều biến mất vào giữa mùa hè do cá măng phương bắc, một loài săn mồi nguy hiểm, đã ăn sạch cá con.

Hiện tượng này được gọi là sự sụp đổ bổ sung đàn, trong khi cá trâu miệng lớn tiến hóa để sống lâu và đợi điều kiện tốt. Tuy nhiên, khoảng trống sinh sản kéo dài hơn 60 năm đang đẩy loài cá này đến nguy cơ tuyệt chủng. Trong khi đó, cá chép xâm hại lại sinh sản đều đặn và có thể áp đảo cá trâu.

Dù phân bố rộng rãi từ Canada đến Louisiana, cá trâu miệng lớn thường bị đánh giá thấp hoặc bị nhầm lẫn với cá chép xâm hại. Nhiều bang ở Mỹ đã xem chúng là cá tạp, cho phép đánh bắt tự do quanh năm. Ông Walt Ford, quản lý Khu bảo tồn hồ Rice, cho biết thợ săn cá đã bắn những cá thể quý giá này và vứt bỏ không thương tiếc.

Mới đây, một số biện pháp pháp lý đã bắt đầu được chú ý. Đạo luật bang Minnesota ban hành năm 2024 đã tiến hành phân biệt giữa cá tạp và cá chép xâm hại. Đến tháng 2 năm 2026, Cơ quan Tài nguyên Thiên nhiên Minnesota đã đưa ra đề xuất giới hạn đánh bắt từ 5 đến 30 con cho cá trâu, dự kiến áp dụng từ tháng 3 năm 2027. Tuy nhiên, hiện tại việc đánh bắt vẫn hoàn toàn tự do.

Hơn nữa, sự hiểu biết về sinh học của cá trâu miệng lớn vẫn còn rất hạn chế. Tiến sĩ Eva Enders từ Viện Nghiên cứu Khoa học Quốc gia ở Québec nhấn mạnh rằng các chuyên gia vẫn chưa biết rõ các yếu tố như nhiệt độ chịu đựng và ứng phó với biến đổi khí hậu của loài cá này.

Sự thiếu hụt thông tin khiến cho việc xây dựng luận cứ bảo tồn trở nên khó khăn. Sự ổn định hiện tại của quần thể này chỉ là một điều ảo tưởng do tuổi thọ dài của cá. Nếu tỷ lệ tử vong của chúng tăng cao, rất có thể quần thể này sẽ tuyệt chủng chỉ trong một vài thập kỷ tới.