Khởi Tố Hình Sự Đối Với Việc Cài Đặt Windows Office Lậu Tại Việt Nam

Vào giữa tháng 6, Công an tỉnh Phú Thọ đã tiến hành khởi tố vụ án hình sự liên quan đến hành vi xâm phạm quyền tác giả theo quy định của Điều 225 Bộ luật Hình sự. Công ty TNHH Thương mại và Dịch vụ Sông Lam, do bà Nguyễn Thị Thanh Huyền đứng đầu, đã bị phát hiện cung cấp 81 chiếc máy tính với hệ điều hành Windows và Microsoft Office được cài đặt bằng phần mềm crack và key lậu cho nhiều doanh nghiệp. Sau đó, cơ quan điều tra đã thực hiện khám xét khẩn cấp tại 5 địa điểm trong khu vực Hà Nội và Phú Thọ, và phát hiện thêm hơn 350 máy tính tại một cơ sở giáo dục cũng có dấu hiệu vi phạm tương tự. Đây được xem là vụ án đầu tiên được khởi tố trên toàn quốc đối với hành vi này.

Vụ việc này đã dấy lên nhiều câu hỏi cho các chủ cửa hàng máy tính về việc làm thế nào để xác định ranh giới giữa vi phạm hành chính và tội hình sự. Để làm rõ thêm, phóng viên đã phỏng vấn luật sư Chu Việt Tuấn Anh từ Công ty Luật Phúc Anh về các điểm mấu chốt trong khung pháp lý hiện nay.

Xác định ngưỡng hình sự dựa trên giá trị của phần mềm

Theo quy định tại Điều 225 Bộ luật Hình sự, một cá nhân có thể bị xử lý hình sự nếu vi phạm đạt đến một trong ba ngưỡng: thu lợi bất chính từ 50 triệu đồng, gây thiệt hại cho chủ thể quyền tác giả từ 100 triệu đồng, hoặc giá trị hàng hóa vi phạm cũng từ 100 triệu đồng. Tuy nhiên, giá của bản quyền Windows và Office chính hãng thường dao động từ 4 đến 9 triệu đồng mỗi máy, trong khi tiền công thực tế cho việc cài đặt chỉ khoảng vài trăm nghìn đồng mỗi máy. Điều này đặt ra câu hỏi về ngưỡng nào mà các vụ án cần phải xem xét để khởi tố.

“Ba ngưỡng này đều dựa trên những đại lượng khác nhau, nên không thể gộp chung lại. Thu lợi bất chính là khoản tiền công thực tế mà thợ cài hoặc công ty cung cấp máy thu được. Còn thiệt hại của chủ thể quyền và giá trị hàng hóa vi phạm được tính theo giá bán lẻ chính hãng của Windows và Office, không phụ thuộc vào tiền công của bên vi phạm”, luật sư Chu Việt Tuấn Anh giải thích, dẫn chứng theo nguyên lý định giá tại Điều 95 Nghị định 65/2023/NĐ-CP.

“Ngay cả khi lô máy chỉ có giá trị bản quyền khoảng 4 triệu đồng mỗi máy, nếu tổng tiền công thu được từ đợt cài đặt đạt từ 50 triệu đồng trở lên thì vẫn đủ yếu tố cấu thành tội hình sự”, ông Tuấn Anh nhấn mạnh. Với các cửa hàng mà cài đặt hàng loạt cho khách doanh nghiệp, con số này không phải là khó khăn.

Trách nhiệm của doanh nghiệp khi mua máy cài sẵn phần mềm lậu

Câu hỏi tiếp theo phát sinh từ vụ án Phú Thọ là trách nhiệm của những doanh nghiệp đã mua 81 máy tính nói trên. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh cho biết vụ án chỉ mới ở giai đoạn khởi tố, chưa có cáo trạng rõ ràng, nên chỉ có thể xem xét trên nguyên tắc chung.

“Nếu doanh nghiệp biết rõ phần mềm là lậu, tức là có thỏa thuận ngầm mua giá rẻ mà không kèm bản quyền, thì họ có thể bị coi là đồng phạm, hoặc chí ít sẽ chịu trách nhiệm hành chính độc lập vì đã sử dụng bản sao vi phạm để khai thác thương mại. Nhưng nếu doanh nghiệp mua máy đồng bộ, tin tưởng bên cung cấp mà không biết trước, thì việc quy đồng phạm hình sự sẽ khó thực hiện được do thiếu yếu tố cố ý như Điều 225 yêu cầu”, ông phân tích.

Tuy nhiên, ông cũng cho biết rằng doanh nghiệp trong trường hợp không biết vẫn có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định 341/2025/NĐ-CP vì hành vi đang sử dụng phần mềm không bản quyền, không phụ thuộc vào việc có biết trước hay không, và vẫn bị buộc gỡ bỏ bản sao vi phạm.

Công an có quyền khởi tố mà không cần đơn tố cáo từ Microsoft

Vụ án ở Phú Thọ được Công an tỉnh phát hiện qua quá trình theo dõi, không phải xuất phát từ đơn tố cáo của Microsoft. Luật sư Chu Việt Tuấn Anh lưu ý đây không phải là trường hợp ngoại lệ mà là một nguyên tắc thông thường trong tố tụng hình sự tại Việt Nam.

“Điều 155 Bộ luật Tố tụng Hình sự chỉ liệt kê 9 tội danh bắt buộc phải có yêu cầu của bị hại mới được khởi tố, mà Điều 225 không nằm trong danh sách đó. Do vậy, cơ quan điều tra có quyền tự khởi tố khi phát hiện vi phạm mà không cần sự lên tiếng của chủ sở hữu quyền,” ông giải thích. “Thực tế, chủ sở hữu quyền như Microsoft thường được mời để xác nhận bản quyền và giám định kỹ thuật làm căn cứ xác định thiệt hại, nhưng vai trò này chỉ mang tính hỗ trợ chứng cứ, không phải là điều kiện bắt buộc để khởi tố.”

Đây không phải là lần đầu tiên Việt Nam khởi tố hình sự vì xâm phạm quyền tác giả trong lĩnh vực công nghệ số. Vào năm 2021, Công an TP.HCM đã khởi tố vụ án liên quan đến website phimmoi.net vì phát tán hàng nghìn phim mà không có phép. Đầu năm 2024, Công an tỉnh Quảng Bình cũng đã khởi tố ba đối tượng điều hành hệ thống website phim lậu với lợi nhuận khoảng 80 đến 100 triệu đồng mỗi tháng. Cùng năm, Tòa án nhân dân TP Hà Nội đã tuyên phạt Lê Hải Nam, điều hành dịch vụ truyền hình lậu BestBuy IPTV, 30 tháng tù treo.

Máy tính cài phần mềm lậu từ trước có bị hồi tố không?

Về mối lo ngại của người dùng cá nhân rằng các máy tính đã cài Windows lậu từ nhiều năm trước có bị áp mức phạt mới hay không, luật sư Chu Việt Tuấn Anh khẳng định luật pháp Việt Nam không có quy định hồi tố bất lợi.

“Nghị định 341/2025/NĐ-CP sẽ có hiệu lực từ ngày 15 tháng 2 năm 2026 chỉ áp dụng cho hành vi cài đặt, sao chép, phân phối xảy ra từ thời điểm đó trở đi. Các hành vi cài đặt đã diễn ra trước đó vẫn sẽ được xử lý theo Nghị định 131/2013/NĐ-CP, trừ trường hợp mức phạt cũ cao hơn mức phạt mới thì sẽ áp dụng theo mức có lợi hơn cho người vi phạm,” luật sư Tuấn Anh cho biết. “Cần phân biệt giữa hành vi cài đặt chỉ xảy ra một lần với hành vi tiếp tục sử dụng. Nếu sau ngày 15 tháng 2 năm 2026 có phát sinh hành vi mới như tái kích hoạt, cập nhật hoặc sao chép thêm để tiếp tục khai thác thương mại, hành vi mới đó vẫn sẽ bị xử lý theo nghị định hiện hành.”

Đối với các cửa hàng máy tính và kỹ thuật viên tự do hiện vẫn cung cấp dịch vụ cài đặt phần mềm không bản quyền, vụ án ở Phú Thọ là một lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng ranh giới giữa việc bị xử phạt hành chính và bị truy cứu hình sự phụ thuộc trực tiếp vào quy mô cài đặt cùng số tiền công tích lũy, không phải là mức độ công khai hay kín đáo của dịch vụ.